yahoo
TỔNG ĐÀI TƯ VẤN
1900.6180

Xử trí say nắng, say nóng  09:05 18/05/2013

Say nắng, say nóng là hiện tượng rất thường gặp trong mùa hè, nếu không xử trí kịp thời có thể để lại các di chứng thần kinh không hồi phục và tử vong. [..]

Say nắng, say nóng là hiện tượng rất thường gặp trong mùa hè, nếu không xử trí kịp thời có thể để lại các di chứng thần kinh không hồi phục và tử vong.

Say nóng: là bệnh lý nhiệt hay gặp nhất do suy chức năng kiểm soát nhiệt từ nhẹ tới vừa thường kèm theo tăng nhiệt độ không khí và/hoặc kèm theo gắng sức thể lực dẫn tới mất muối và nước. Có thể diễn biến thành sốc nhiệt

Say nắng (heat stroke): là tình trạng tăng thân nhiệt quá mức, thường >40 độ, thường kèm theo đáp ứng viêm hệ thống dẫn tới tổn thương cơ quan đích cùng với tổn thương thần kinh, và tình trạng bí mồ hôi (anhidrosis)

- Một số thuật ngữ khác
+ Đợt nóng (heat wave): hơn 3 ngày liên tiếp nhiệt độ không khí > 32,2 độ
+ Sang chấn nhiệt (heat stress): cảm giác khó chịu và căng thẳng tâm lý trong khi làm việc, sinh hoạt ở môI trường nóng
+ Tăng thân nhiệt khi nhiệt độ cơ thể vượt quá giới hạn của vùng hạ đồi thường kèm theo chức năng thảI nhiệt của cơ thể bị suy giảm.

1. Nguyên nhân

- Bệnh lý thực thể:
+ Toàn trạng chung: bệnh tim, bệnh da, bỏng rộng, mất nước nặng, rối loạn nộit tiết, rối loạn thần kinh, Mê sảng, Sốt

- Cử chỉ: Tập luyện và lao động trong môI trường nóng

- Ko có điều hoà hoặc thông khí

- Mặc quần áo không phù hợp ( quá dầy, bí, ko thấm nước)

- Thiếu sự thích nghi với khí hậu

- Không uống nước, môi trường nóng

- Dùng một số loại thuốc làm giảm tiết mồ hôi:
+ Chẹn beta, kháng cholinergic
+ Lợi tiểu, Ethanol, Kháng histamine

- Một số yếu tố nguy cơ:
+ Béo phì
+ Kiệt muối nước
+ Sống một mình
+ Tuổi quá cao hoặc quá nhỏ

2. Triệu chứng lâm sàng

- Tiền sử: Tăng thân nhiệt và hậu quả xảy ra sau khi phơi nhiễm với nhiệt trong đó cơ chế điều hoà nhiệt bị quá tải bởi môi trường nóng và giảm khả năng thải nhiệt

-Say nóng:
+ Triệu chứng thường ko điển hình, đôi khi kín đáo lúc khởi phát, những triệu chứng này giống nhiễm virus
+ Mệt mỏi, yếu cơ, suy nhược
+ Nôn và buôn nôn
+ Đau đầu và đau cơ
+ Hoa mắt
+ Đau cơ và chuột rút
+ Kích thích
+ Thường nhiệt độ > 37 độ, < 40 độ

- Say nắng
+ Có những triệu chứng của say nóng
+ Triệu chứng kinh điển là tăng thân nhiệt > 40 độ và suy chức năng thần kinh xảy ra đột ngột ở 80% các trường hợp.
+ Triệu chứng có thể kín đáo gồm giảm khả năng đánh giá, cử chỉ kỳ cục, ảo giác, thay đổi ý thức, lẫn lộn, mất định hướng và hôn mê, co giật
+ Bn có thể vã mồ hôi, mặc dù ko ra mồ hôi là triệu chứng kinh điển nhưng chỉ xuất hiện ở giai đoạn muộn

Khám thực thể:

- Say nóng
+ Yếu cơ, nôn, hạ huyết áp tư thế, vã mồ hôi (có hoặc không), nhịp tim nhanh, nhiệt độ > 41 độ, và có thể bình thường

- Say nắng
+ Cần chú ý ở bất kỳ bệnh nhân nào có tăng thân nhiệt, dấu hiệu TKTW và tiền sử tiếp xúc đều có thể có say nắng và cần điều trị ngay.
+ Các triệu chứng của say nóng có thể có trong say nắng.
+ Nhiệt độ thường quá 41 độ nhưng cũng có thể bt hoặc tăng nhẹ nếu đã hạ thân nhiệt trước khi tới viện
+ Bệnh nhân có thể có triệu chứng tuần hoàn như mạch nhanh, tăng thông khí, tăng HA, giảm cùng lượng tim, giảm HA tâm trương, giảm sức cản mạch hệ thống. Có thể có loạn nhịp nhanh đáp ứng với chuyển nhịp
+ Suy chức năng hệ TKTW như co giật, hôn mê, sảng, ảo giác, duỗi cứng, suy cn tiểu não, co hoặc giãn đồng tử
+ Rối loạn đông máu, xuất huyết kết mạc, ỉa ra máu, đái máu, và chảy máu não
+ Da ấm khô hoặc vã mồ hôi. Đổ mồ đầm đìa. Bí mồ hôi chỉ xuất hiện trong giai đoạn muộn và hay gặp ở say nắng thể kinh điển hơn.
+ Triệu chứng hô hấp như thở nhanh, kiềm máu, thở bù khi ARDS
+ Tiết niệu sinh dục gồm đái máu, thiểu niệu, vô niệu => suy thận cấp
+ Không giống như tăng thân nhiệt ác tính và hội chứng an thần kinh ác tính, say nắngko có cứng cơ. Có thể có chuột rút

3. Xét nghiệm cận lâm sàng:

Nhằm phát hiện tổn thương cơ quan đích

- Men gan: hầu như tăng cao trong sốc nhiệt. Nên cân nhắc lại chẩn đoán nếu men gan trong giới hạn bình thường.

- Công thức máu tình trạng máu cô đặc, chức năng thận, Xn đông máu PT, aPTT, sợi huyết, tiểu cầu

- Điện giải đồ có thể tăng thẩm thấu, nếu suy thận cấp kiểm tra tình trạng kiềm toan, tăng kali máu

- Đường máu, CK đặc biệt khi nghi ngờ tiêu cơ vân trong sốc nhiệt do gắng sức

- Khí máu động mạch: sốc nhiệt không do gắng sức thường kiềm hô hấp, còn nếu do gắng sức kiềm hô hấp toan lactic

- Tổng phân tích nước tiểu

- Chẩn đoán hình ảnh
+ Xq tim phổi đánh giá ARDS, sặc và viêm phôỉ
+ Chụp CT sọ não: Đánh giá phù não và chảy máu não

4. Chẩn đoán phân biệt

- Hội chứng suy hô hấp tiến triển

- Sảng rung

- Hôn mê toan ceton

- Viêm não

- Sốt rét

- Viêm màng não

- Hội chứng an thần kinh ác tính

- Sốc nhiễm khuẩn…

5. Điều trị

Ngoài bệnh viện:
+ Làm mát ngay tức thì và hỗ trợ suy chức năng cơ quan
+ Đưa bệnh nhân ra khỏi môi trường nóng, cởi bỏ quần áo, chuyển tới nơi bóng râm, lên xe mát hay nhà lạnh
+ Hỗ trợ đường thở, hô hấp, tuần hoàn bằng đặt đường truyền TM, thở oxy, thông khí hỗ trợ nếu có chỉ định.
+ Làm mát tức thì bằng bất kỳ phương tiện gì sẵn có nhưng chuyển ngay vào viện nếu nghi ngờ sốc nhiệt:
+ Áp nước ấm trên người bệnh nhân sau đó dùng quạt để tăng quá trình bốc hơi
+ Áp gói nước đá lên người bệnh nhân vùng cổ, nách, bẹn.
+ Chuyển bệnh nhân bằng xe điều hoà hoặc mở cửa sổ.

Tại khoa Cấp cứu


- Say nóng
+ Nghỉ ngơi, cách ly khỏi môi trường nóng, điều chỉnh thiếu nước và điện giải
+ Làm mát nhẹ nhàng bằng chườm mát lên cổ, nách, bẹn
+ Nếu nhẹ hơn, uống dịch muối Natriclorua 0,1%, nếu nặng bệnh nhân tụt HA tư thế hoặc nhiều triệu chứng nặng nên truyền dịch qua đường TM
+ Lượng dịch thiếu hụt nên truyền chậm (1/3 tổng lượng nước thiếu bù lại trong 3-6 h đầu, phần còn lại trong 6-9 h tiếp theo
+ Theo dõi dấu hiệu sống, HA tư thế, số lượng nước tiểu

- Say nắng
+ Nhanh chóng ổn định đường thở, hỗ trợ hô hấp và tuần hoàn. Thở oxy và truyền dịch tinh thể khi đã cởi bỏ quần áo và đo được nhiệt độ trung tâm
+ Sử dụng các biện pháp làm mát tích cực để hạn chế các tổn thương đích. Lý tưởng là giảm nhiệt độ 0,2 độ C/phút. Nên dừng khi nhiệt độ = 38 độ
+ Làm mát bằng bay hơi an toàn, hiệu quả, dễ thực hiện, thích nghi tốt. Cởi bỏ quần áo bệnh nhân lau bằng nước ấm sau đó dùng quạt thổi.
+ Dùng nước đá hoặc nhúng bệnh nhân vào bể lạnh. Mặc dù phương pháp này có hiệu quả nhanh nhưng có nhiều biến chứng như gây co mạch ngoại biên, shunt máu, có thể dẫn tới run và giải sự đào thải nhiệt. Ngoài ra còn gây khó chịu cho bệnh nhân và dễ gây hạ nhiệt độ quá mức.
+ Biện pháp hỗ trợ khác là đặt các gói đá lạnh và cổ, nách, bẹn, cũng như dùng chăn điện.
+ Việc dùng cồn lau để làm lạnh đã lỗi thời và nguy hiểm nếu dùng cho trẻ nhỏ.
+ Tất cả bệnh nhân say nắng đều phải cho vào viện theo dõi
+ Người già giảm thích nghi với nhiệt độ và có nhiều bệnh kèm theo nên cần phải theo dõi tim mạch, đánh giá thường xuyên và bù dịch thận trọng
+ Những bệnh nhân có rối loạn điện giải đều phải nhập viện và điều trị

6. Biến chứng

- Say nắng có thể gây biến chứng cho tất cả các cơ quan trừ tụy
+ Tim mạch: Nhịp nhanh xoang, tụt HA, thay đổi ST-T, tăng men tim, thủng cơ tim
+ Phổi: Phù phổi, sặc, kiềm hô hấp và ARDS
+ Thận: Tiêu cơ vân, suy thận cấp, hoại tử ống thận cấp
+ Điện giải: Hạ kalimáu, tăng kali máu, hạ calci máu, tăng natri máu, hạ đường huyết, tăng uric máu
+ Huyết học: Rối loạn đông máu, DIC
+ Thần kinh: liệt nửa người, hôn mê, mất trí nhớ, thay đổi tính cách, thất điều, thất ngôn
+ Gan: Vàng da, hoại tử tế bào gan, suy gan

7. Tiên lượng

- Tiên lượng xấu tỉ lệ với thời gian từ lúc tăng thân nhiệt tới lúc được điều trị

- Điều trị sớm, bù dịch đầy đủ, điều trị tích cực biến chứng, tỉ lệ sống đạt > 90 %

- Dấu hiệu tiên lượng xấu
+ Hoại tử tế bào gan, rối loạn đông máu
+ Toan lactic
+ Nhiệt độ > 42,2 độ
+ Hôn mê > 4 h
+ Suy thận, tăng Kali máu
+ Tăng men AST > 1000
+ Tăng thân nhiệt kéo dài

8. Dự phòng

- Mặc quần áo thoáng, dễ bay hơi nước

- Không hấp thụ nhiệt

- Hạn chế làm việc trực tiếp dưới ánh sáng mặt trời

- Uống đủ nước và điện giải

Trên đây là những thông tin  mà các bạn có thể tham khảo, để biết  thêm chi tiết và được hứơng dẫn cụ thể, hãy gọi đến tổng đài 1900.6180 để  nhận được tư vấn trực tiếp từ các bác sĩ.

BS Bích Ngọc